Birikim Araçlarında Vergi ve Stopaj Rehberi
Kısa cevap: Birikim araçlarının çoğunda vergi, siz beyanname vermeden önce kaynakta kesilir; dolayısıyla vitrinde gördüğünüz oran değil, kesinti sonrası kalan tutar karşılaştırılmalıdır. Türkiye'de mevduat faizinde stopaj vadeye göre kademeli, yatırım fonlarında ise fon türüne göre belirlenir; hisse senedi yoğun fonlarda ve bazı sermaye piyasası araçlarında istisna uygulanır. Aynı brüt getiriye sahip iki ürün, sadece stopaj farkı nedeniyle net tarafta yüzde birkaç puanlık ayrışma yaratabilir. Bu yüzden mevduat ve fon stopaj oranları, faiz pazarlığı kadar belirleyicidir.
Stopaj tam olarak nedir, ne zaman devreye girer?
Stopaj, gelirin ödendiği anda ödemeyi yapan kurum tarafından kesilip vergi dairesine yatırılan peşin vergidir. Mevduatta vade sonunda faiz hesaplanır, banka stopajı düşer, hesabınıza net faiz geçer. Yatırım fonlarında kesinti faiz tahakkukunda değil, katılma payını sattığınız anda alım–satım kazancı üzerinden yapılır. Bu zamanlama farkı önemlidir: mevduatta vergi her vade döneminde realize olurken, fonda vergi siz satmadıkça ertelenir ve o süre boyunca vergilenmemiş anapara üzerinden bileşik getiri işler.
Kaynakta kesinti yapılan bu gelirler için gerçek kişiler kural olarak ayrıca beyanname vermez. Beyan yükümlülüğü daha çok yurt dışı kaynaklı gelirler, belirli tahvil türleri ve tutar eşiği aşan temettü gibi kalemlerde doğar.
Araç bazlı vergi haritası
Aşağıdaki tablo oranların kendisini değil, vergileme mantığını gösterir. Kesinti oranları Cumhurbaşkanı kararlarıyla dönemsel olarak değiştiği için işlem öncesinde bankanızın ürün formunda veya fonun izahnamesinde yazan güncel oranı teyit etmek gerekir.
| Araç | Vergilenen unsur | Belirleyici değişken |
|---|---|---|
| TL vadeli mevduat | Faiz geliri | Vade uzunluğu (kısa vadede oran yüksek, uzun vadede düşük) |
| Döviz mevduatı | Faiz geliri | Vade + döviz cinsi; TL mevduata göre daha yüksek kademeler |
| Katılma hesabı | Kâr payı | Mevduatla benzer kademeli yapı |
| Para piyasası / borçlanma araçları fonu | Alım–satım kazancı | Satış anındaki oran; elde tutma süresi kesinti oranını değiştirmez |
| Hisse senedi yoğun fon | Alım–satım kazancı | Portföyün belirli oranı sürekli hisseden oluşuyorsa istisna |
| BİST'te işlem gören hisse | Alım–satım kazancı | Stopaj sıfır oranlı; temettüde ayrı kesinti var |
| Devlet iç borçlanma senedi | Faiz + alım–satım kazancı | İhraç tarihi ve ihraççı türü |
| Fiziki altın | — | Gerçek kişide alım–satım kazancı kesintiye tabi değil; makas maliyeti yüksek |
| BES | Birikimden ayrılırken getiri kısmı | Sistemde kalma süresi ve ayrılış nedeni |
Net getiri nasıl hesaplanır?
Formül basittir: Net oran = Brüt oran × (1 − stopaj oranı). 100.000 TL'yi 92 gün vadeyle, yıllık brüt %45 ile bağladığınızı varsayalım. Brüt faiz yaklaşık 100.000 × 0,45 × 92/365 = 11.342 TL olur. Stopaj kademesinin üç senaryo altındaki etkisi:
| Varsayılan stopaj | Kesinti | Net faiz | Etkin yıllık net oran |
|---|